Lowtech Magazine

Duizend jaar fossiele brandstoffen (2): de teerzanden van Vlaanderen en Nederland

Vlaanderen en Nederland bouwden tussen 1100 en 1700 een vooruitstrevende economie op die in belangrijke mate gebaseerd was op turf - een inferieure fossiele brandstof die vlak onder het aardoppervlak wordt gevonden.

De evolutie van de turfwinning kent opvallende gelijkenissen met de ontginning van fossiele brandstoffen vandaag. Toen de makkelijkst ontginbare reserves waren uitgeput, ontwikkelden de turfdelvers nieuwe technologie en nieuwe methodes voor het aanspreken van moeilijker bereikbare reserves. De turfwinning werd steeds duurder en trok steeds diepere sporen in het landschap. Tot het allemaal op was.

Duizend jaar fossiele brandstoffen: de vergeten geschiedenis van turf en steenkool

De geschiedenis van energie wordt meestal als volgt samengevat: van de Oudheid tot het begin van de Industriële Revolutie maakte de mens gebruik van biomassa, zon, wind en menselijke en dierlijke arbeid. Vervolgens werden al deze hernieuwbare energiebronnen vervangen door fossiele brandstoffen: eerst steenkool, daarna olie en gas.

Hoewel deze historische samenvatting globaal genomen correct is, waren er een aantal niet te verwaarlozen uitzonderingen. Het succes van zowat alle economisch belangrijke naties in West-Europa tijdens het laatste millenium - Vlaanderen, Nederland, Engeland - was gebouwd op een massal gebruik van fossiele brandstoffen zoals turf en steenkool.

Windenergie kan slechts fractie van wereldwijde energieverbruik leveren

Er is geen gebrek aan ambitieuze plannen voor de grootschalige inzet van windturbines. In eerdere artikels hebben we daar al een aantal vraagtekens bij geplaatst. 

Een van de problemen is dat windturbines en windparken wind "stelen" van elkaar, met het gevolg dat ze veel verder uit elkaar zouden moeten worden geplaatst dan in die grootse plannen het geval is. Volgens recente onderzoeken speelt dat probleem nog veel meer op globaal niveau.

De berekeningen betreffende het globale potentieel van windenergie zijn grondig fout, omdat ze geen rekening houden met het feit dat de energie die de eerste windturbine uit de lucht haalt, niet meer door de tweede windturbine kan worden gebruikt. Gebeurt dat wel, dan blijkt het potentieel van windenergie wereldwijd veel kleiner: hoogstens een kwart tot de helft van wat tot nu toe als haalbaar werd beschouwd. Maar zelfs die hoeveelheid energie kunnen we niet oogsten omdat we het klimaat grondig zouden verstoren.

Energie in 2030 - boekvoorstelling en symposium

Eens je gewend bent aan het snelle medium dat het internet is (artikel af? publiceren!) stelt het eeuwenoude medium "boek" het geduld ten zeerste op de proef. Maar nu is het eindelijk zo ver: op 12 oktober stelt het Rathenau Instituut "Energie in 2030 - maatschappelijke keuzes van nu" voor, een boek waaraan ondergetekende heeft meegewerkt. Er is bijna twee jaar aan geschreven en geschaafd.

De boekvoorstelling is gekoppeld aan een symposium en een debat in Den Haag, waar ook lezers van Lowtech Magazine van harte welkom zijn. De toegang is gratis en wie zich voor 16 september registreert, krijgt het boek (ter waarde van 59 euro) daar gratis mee naar huis.

De sprekers en thema's van het symposium vind je in het programma. Ik neem zelf mee deel aan het debat en spreek over energie-efficiëntie en energieverbruik.

Open source energieproductie: de Solar Fire P32

De kapitaalkosten van thermische zonnecentrales dalen snel als gevolg van een aantal recente innovaties gericht op het vereenvoudigen van de technologie. Het spectaculairste voorbeeld is de Solar Fire P32, een zonnecollector die in in 2010 werd ontwikkeld door de Franse NGO "The Solar Fire Project". Het is een open source ontwerp - de plannen zijn gratis te downloaden en iedereen mag de machine nabouwen - maar de zonnecentrale is ook te koop voor 7.500 dollar - de prijs van een kleine windturbine.

Draait de industrie straks op geconcentreerd zonlicht?

De discussie over hernieuwbare energie is vrijwel volledig gericht op de productie van elektriciteit. Maar de energie die we het meest nodig hebben, is warmte. Om industriële processen aan te drijven - zoals het maken van chemicaliën, het produceren van metalen of het vervaardigen van microchips - hebben we een hernieuwbare bron van thermische energie nodig. Al dan niet geconcentreerd zonlicht kan een oplossing zijn. Alle industriële activiteit - inclusief de fabricatie van zonnepanelen en windturbines - zou kunnen gebeuren door middel van spiegels en zonlicht.

In de schaduw van de koeltorens: atoomenergie in dichtbevolkte gebieden

Duitsland krijgt veel kritiek voor de geplande uitstap uit kernenergie. Het heet een emotionele beslissing te zijn, genomen uit electorale overwegingen en zonder dat er een goed werkend alternatief bestaat.

Dat mag allemaal wel waar zijn, maar deze interactieve infografiek van de Duitse krant 'Die Zeit'  laat ook zien dat de kernuitstap op basis van statistiek en kansberekening - rationele argumenten - niet zo gek is.

De gevolgen van een kernongeval in Duitsland zouden vele malen groter zijn dan in Fukushima of Tsjernobyl. Bijna alle Duitse kerncentrales liggen in dichtbevolkt gebied. Een kernongeluk zou tot bijna 8 miljoen mensen voor altijd uit hun stad of dorp kunnen verdrijven. Ook in België en Nederland kan een kernramp voor een ware volksverhuizing zorgen.

De vergeten toekomst van de fietsmachine

De mogelijke toepassingen van pedaalkracht gaan die van de fiets als transportmiddel ver te boven. Tijdens de jaren 1970 werd er veel onderzoek verricht naar energiefietsen die op een mechanische manier een groot aantal industriële machines, huishoudtoestellen en landbouwwerktuigen konden aandrijven.

Als dat onderzoek zou worden verdergezet, aangevuld met de kennis en materialen van vandaag, kan de stationaire fietsmachine een belangrijke rol spelen bij het uitbouwen van een duurzame energieproductie.

Bouw je eigen energiefiets of fietsmachine

Een pedaalaangedreven krachtbron in huis kan een waardevolle aanvulling zijn op andere hernieuwbare energiebronnen zoals zon en wind.

Daarbij moet wel beseft worden dat het opwekken van elektriciteit erg inefficiënt is en dat het mechanisch aandrijven van apparaten (indien mogelijk) de voorkeur geniet. Hieronder vind je een verzameling links naar plannen voor de bouw van energiefietsen waarmee je elektriciteit en/of mechanische energie kan opwekken.

Niet alle handleidingen zijn gratis, en geen enkele is in het Nederlands. Maar wie een aantal bronnen combineert, de tekeningen bestudeert en een beetje creatief is, kan zowat alles bouwen wat hij of zij wil. Kunnen lassen is handig, maar geen vereiste (je kan ook bouten gebruiken). Mensen die fietsmachines gebouwd hebben of daar mee bezig zijn: foto's van jullie creaties zijn altijd welkom - stuur ze me via e-mail en ik zet ze mee in de reacties.

Hoe milieuvriendelijk is de energiefiets?

Al trappend elektriciteit opwekken is goed voor je conditie, maar het ecologische voordeel is zeer twijfelachtig.

Hoewel het menselijk lichaam niet erg efficiënt is in het omzetten van brandstof (voedsel) in energie, is dat niet het vraagstuk dat we hier willen aankaarten: mensen moeten nu eenmaal bewegen om gezond te blijven, en dus kunnen we die energie evengoed aanwenden om apparaten aan te drijven.

Het probleem is de moderne benadering van de technologie, die resulteert in weliswaar praktische maar bijzonder inefficiënte machines. In feite doe je met een energiefiets niets meer dan het opwekken van de energie die nodig was voor de productie van de batterij.